
Muzeum Palmiry w Kampinoskim Parku Narodowym
Kampinos – między heroizmem a tragedią
[Użytkownik:Mathiasrex Maciej Szczepańczyk, CC BY-SA 3.0, za pośrednictwem Wikimedia Commons] Warszawa to jedno z niewielu miast na świecie z ponad milionem mieszkańców, które bezpośrednio graniczy z parkiem narodowym. Na północny zachód od stolicy rozciąga się Kampinoski Park Narodowy, zajmujący powierzchnię 385 kilometrów kwadratowych. Ten rozległy obszar leśny wielokrotnie odgrywał ważną rolę w historii Polski: podczas różnych powstań, a także w burzliwych czasach I i II wojny światowej służył powstańcom, partyzantom i żołnierzom jako miejsce schronienia, kryjówka i punkt wyjścia do operacji wojskowych, między innymi w Palmirach.
Las ten to jednak nie tylko miejsce heroicznej pamięci, ale także scena wielkiej tragedii. W latach 1939–1945 niemieccy okupanci przeprowadzali w głębi lasu tajne masowe egzekucje. Na pamiątkę ponad 2000 ofiar powstało Muzeum w Palmirach – miejsce pamięci z cmentarzem i budynkiem muzealnym, które dziś w przejmujący sposób przypomina o jednym z najmroczniejszych rozdziałów w historii tego regionu.

Kampinoski Park Narodowy @ kasiaplanbfotostudio via Pixabay
Miejsce Pamięci i Cmentarz

Cmentarz w Palmirach @ User:Mathiasrex Maciej Szczepańczyk, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Palmiry to mała wioska położona niedaleko miejsc egzekucji. W miejscu, gdzie gestapo i SS potajemnie rozstrzelały ponad 2000 osób, głównie cywilów, w 1948 roku wzniesiono pomnik składający się z trzech białych krzyży. Po ekshumacjach na terenie, gdzie znaleziono masowe groby, utworzono cmentarz. Liczba osób pochowanych na tym cmentarzu waha się od 2 115 (według tablicy informacyjnej na miejscu) do 2 252.
Naziści wybrali to miejsce na egzekucje, bo była tam utwardzona droga dojazdowa, którą w 1929 roku zbudowała polska armia. Prowadziła ona do tajnego składu broni i amunicji. W 1939 roku toczyły się tu zacięte walki. Niemcy chcieli uniemożliwić polskiej armii przetransportowanie arsenału do walczących oddziałów. W połowie września polscy obrońcy wysadzili skład. Krater po wybuchu widać do dziś.
Dawny obiekt został rozebrany, a teren, na którym odbywały się egzekucje, został oczyszczony. Pierwsza masowa egzekucja miała miejsce 14 grudnia 1939 roku.
Przy wejściu na cmentarz postawiono kamienną tablicę z wyrytym tekstem:
[perfectpullquote align=”full” bordertop=”false” cite=”” link=”” color=”#ff681a” class=”” size=””]Łatwo jest mówić o Polsce, trudniej pracować dla Polski, jeszcze trudniej umrzeć za Polskę, a najtrudniej cierpieć dla Polski.[/perfectpullquote]
(Łatwo jest mówić o Polsce, trudniej dla niej pracować, jeszcze trudniej umrzeć, a najtrudniej cierpieć.)
Ofiary

Droga ku śmierci @ Domena publiczna
Większość ofiar pochodziła z warszawskiego więzienia Pawiak, które dziś jest też muzeum (znajduje się na terenie dawnego getta żydowskiego). Stamtąd przewożono ich ciężarówkami na otwartą przestrzeń. Ludzi ustawiano w szeregu na skraju wcześniej wykopanych rowów i rozstrzeliwano z karabinów maszynowych. W zasypanych dołach posadzono sosny.
Polska konspiracja od samego początku wiedziała o tych egzekucjach. Dzięki pomocy leśników pracujących w lesie udało się zlokalizować masowe groby. Podczas nocnych akcji oznaczali oni świeżo posadzone drzewa. W sumie było tam 24 masowe groby zajmujące powierzchnię 1,5 kilometra kwadratowego.
Dwadzieścia procent ofiar stanowiły kobiety, a znaczna część pochodziła z mniejszości żydowskiej. Wśród ofiar było wielu przedstawicieli wykształconej klasy wyższej, sportowców i polityków, których stracono w ramach akcji AB. Byli wśród nich medaliści olimpijscy (Janusz Kusociński, Tomasz Stankiewicz), mistrz szachowy Dawid Przepiorka, profesorowie uniwersyteccy, marszałek Sejmu Maciej Rataj oraz kilku burmistrzów.
Muzeum Palmiry | Budynek muzeum

Wejście do muzeum © Jolanta Dyr via wikimedia
W 1973 roku obok cmentarza powstało Muzeum Walki i Męczeństwa. Od 1980 roku jest ono filią Muzeum Warszawy. Po burzy w 2004 roku ogłoszono konkurs na projekt nowego budynku muzeum, którego budowa ruszyła w 2009 roku. Otwarto go 5 kwietnia 2011 roku. Stary budynek z lat 70. został zburzony i zastąpiony nowoczesną konstrukcją ze szkła, betonu i zardzewiałego żelaza. Dodatkowo zmodernizowano parking i zainstalowano sanitariaty. Budynek muzeum ma powierzchnię użytkową wynoszącą 1100 metrów kwadratowych. Nowa nazwa muzeum to Miejsce Pamięci Palmiry.
Projektantami obiektu byli Szczepan Wroński i Wojciech Condera z pracowni architektonicznej WXCA S.C. Prezentację multimedialną wystawy przygotowano pod kierownictwem Joanny Maldis. O oprawę artystyczną zadbali projektanci wnętrz Marek i Maciej Mikulscy.
Nowy budynek kosztował 9,4 mln PLN, z czego 2,6 mln PLN pochodziło ze środków unijnych.
Wystawa
Wystawa opowiada o egzekucjach w miejscowości Palmiry, a także na całym terenie Kampinoskiego Parku Narodowego w latach 1939–1943 oraz o szczególnych wydarzeniach, które miały miejsce w tej okolicy podczas II wojny światowej.
Na środku wystawy posadzono cztery sosny, otoczone okrągłą szklaną konstrukcją. Sosny te mają towarzyszyć zwiedzającym podczas zwiedzania i przypominać im o tematyce wystawy. Duże okno pozwala spojrzeć na teren cmentarza.
Wystawa składa się z dwóch części: „Egzekucje 1939–1943. Palmiry – Las Kampinoski” oraz „Ekshumacje – Cmentarz w Palmirach 1945–1945”. Zobaczysz biografie wybranych osób, zdjęcia, rzeczy osobiste ofiar, niemieckie akty zgonu zamordowanych oraz artykuły prasowe opublikowane przez organizację podziemną. W podświetlanych gablotach znajdują się przedmioty odnalezione podczas ekshumacji, które pozwoliły zidentyfikować osoby w masowych grobach.
Wizyta kanclerza w 1999 roku
W 1999 roku niemiecki kanclerz Gerhard Schröder odwiedził to miejsce pamięci w ramach swojej wizyty w Polsce. Wizyta odbyła się we wrześniu, 60 lat po niemieckiej inwazji na Polskę. Jednym z głównych tematów była zbliżająca się akcesja Polski do Unii Europejskiej. Gerhard Schröder popierał ten proces.


